تهدید؛ سراب مذاکره؛ حمله
سیاستی که دولت دونالد ترامپ آن را بهعنوان ابزار اصلی مدیریت بحرانها برگزید و با عبور از اصول حقوق بینالملل، مداخله در سرنوشت کشورها را به یک رویه عادی در سیاست خارجی واشنگتن تبدیل کرد. در همین راستا نیز پس از اعتراضات چند روزه اخیر مردم در ایران به شرایط اقتصادی رئیسجمهور آمریکا در تازهترین مداخله آشکار خود در امور داخلی ایران در شبکه ثروت سوشیال نوشت: «اگر ایران به معترضان مسالمتجو شلیک کند و آنها را بهطور خشونتآمیز بکشد، کاری که معمولا انجام میدهند، ایالاتمتحده به کمکشان خواهد آمد. ما کاملا آماده اقدام هستیم». اظهاراتی که با واکنشهای تندی از سوی مقامات کشورمان مواجه شد. چنانکه علی لاریجانی دبیر شورای عالی امنیت ملی در ایکس نوشت: «ترامپ بداند دخالت آمریکا در این مساله داخلی برابر است با بهمریختگی کل منطقه و هدم منافع آمریکا. مردم آمریکا بدانند ماجراجویی را ترامپ شروع کرد. مراقب سربازان خود باشند». سیدعباس عراقچی؛ وزیر امور خارجه نیز روز جمعه نوشت: «ملت بزرگ ایران مانند گذشته هرگونه دخالت در امور داخلی خود را قاطعانه رد خواهند کرد. به همین ترتیب، نیروهای مسلح قدرتمند ما در حالت آمادهباش هستند و دقیقا میدانند در صورت نقض حاکمیت ایران، کجا را هدف قرار دهند». محمدباقر قالیباف رئیس مجلس نیز بیان کرد: «تمام مراکز و نیروهای آمریکایی در کل منطقه هدف مشروع ما در پاسخ به هر ماجراجویی احتمالی خواهد بود. بدانید که ایرانیان در برابر دشمن خارجی متحد و مصمم به اقدام هستند». برخی تلاش میکنند که حمله آمریکای ترامپ به ونزوئلا را به نحوی نشاندهنده نوعی خط و نشان برای سایر کشورها قلمداد کنند. گرچه طی ۲۴ ساعت گذشته و پس از نشست خبری ترامپ اظهاراتش درباره ایران با واکنشهای متعددی روبهرو شد و بسیاری بر این نکته تاکید کردند که ایران ونزوئلا نیست و ترامپ با در نظرگرفتن قدرت ایران صرفا اظهاراتی نمایشی داشته و تهدید وی چندان تاثیری بر موضوع نخواهد داشت. عدهای نیز معتقدند که اکنون فرصت مغتنمی است که ارتباط مردم و حاکمیت نزدیکتر شود تا به دشمنان کشور تفهیم شود که ساختار سیاسی ایران با حمایت مردم شکل گرفته و قابل مقایسه با کشور دیگر نیست. اتحاد بین اجزای جامعه ایران اجازه تعدی و تجاوز را به دشمن نخواهد داد، چرا که غربیها بیش از تجهیزات جنگی و نظامی به اغتشاشات و تفرقه میان مردم دل بستهاند.
تهدید نظم جهانی
تحولات اخیر ونزوئلا نشان میدهد که اقدامات دولت ترامپ دیگر محدود به یک سیاست موقتی نیست، بلکه به بخشی جداییناپذیر و ساختاری از رویکرد ایالاتمتحده در عرصه بینالملل تبدیل شده است. از ترور سردار قاسم سلیمانی در خاک عراق و حملات هوایی به تأسیسات هستهای ایران تا ربایش رئیسجمهور قانونی ونزوئلا و بازخوانی دکترین مونروئه بهعنوان «دکترین دونرو»، واشنگتن به صراحت به جامعه بینالملل نشان داده است که تصمیمگیریهای کلان خود را نه بر اساس قوانین بینالمللی یا احترام به حاکمیت کشورها، بلکه بر پایه اراده شخصی، نمایش قدرت و فشار حداکثری انجام میدهد. دونالد ترامپ که با شعار پایان جنگها کار خود را دور جدید ریاست جمهوری آغاز کرده بود، تاکنون علاوه بر جنگافروزی و حمایت از علیه غزه، سوریه، لبنان و ایران و ونزوئلا، با مداخلات نظامی در کشورهایی همچون سومالی، نیجریه، یمن و عراق، حاکمیت و تمامیت سرزمینی این کشورها را به بهانههای مختلف نقض کرده است. این شیوه عمل، فراتر از اهداف کوتاهمدت سیاسی، ساختارهای حقوقی و امنیتی تثبیتشده پس از جنگ جهانی دوم را دچار بحران کرده و توازن قدرت را در خاورمیانه و آمریکای لاتین برهم زده است. آثار این رویکرد تنها محدود به مناطق هدف نیست، بلکه پیامی روشن برای جهان دارد؛ اینکه حتی قوانین بینالملل و اصول چندجانبهگرایی در برابر اراده یک رئیسجمهور خودسر، آسیبپذیر هستند. در همین چارچوب، تهران اکنون با موجودیتی قدرتمند با رویکردی یکجانبهگرایانه مواجه است؛ دولتی که تصمیم میگیرد روندهای دیپلماتیک و مذاکره را نادیده گرفته و حتی پیش از برگزاری دور پنجم مذاکرات ایران و آمریکا، به اسرائیل چراغ سبز برای تجاوز نظامی به ایران بدهد و سپس خود نیز مستقیما در این تجاوز مشارکت کند. چنین فضایی نشان میدهد که ابزارهای دیپلماسی سنتی و قدرت نرم جای خود را به فشار مستقیم، تهدید و مداخله نظامی دادهاند و هرگونه محاسبات عقلانی با ریسک بالای خطای محاسباتی همراه است. در شرایط فعلی به نظر میرسد که تهران برای مقابله با یکجانبهگرایی ستیزهجویانه دولت ایالاتمتحده باید همزمان گامهایی را بردارد که نه به تقابل مستقیم منتهی شود و نه به انفعال مطلق تعبیر شود چرا که هر دو این رویکردها پرهزینه خواهند بود. راهبرد تامینکننده منافع ایران در شرایط فعلی میتواند ترکیبی از بازدارندگی، تنوعبخشی و البته هوشمندی دیپلماتیک باشد. در حوزه بازدارندگی، حفظ توان دفاعی قابل اتکا، پرهیز از اقدامات نمایشی پرهزینه و انتقال این پیام روشن که سیاست فشار حداکثری برای عاملان آن بیهزینه نخواهد بود، مهمترین گامهایی است که تهران باید بردارد. همزمان در حوزه سیاسی نیز خنثیسازی یکجانبهگرایی از طریق چندجانبهگرایی فعال ممکن خواهد بود. ناگفته مشخص است که یکجانبهگرایی زمانی به ابزاری موثر تبدیل خواهد شد که طرف مقابل منزوی باشد. در چنین شرایطی تهران باید فعالسازی واقعی دیپلماسی با اروپا و قدرتهای میانی را در پیش بگیرد. همزمان هرچند که اقدامهای ایالاتمتحده و رژیم اسرائیل حداقل در دو سال گذشته از آغاز جنگ غزه نشان داده که سخن گفتن از حقوق و نهادهای بینالمللی تاثیر چندانی بر روی تحولات میدانی ندارند، اما استفاده مستمر از نهادهای حقوقی بینالمللی میتواند هزینه حقوقی، بینالمللی و مشروعیتی اقدامهای یکجانبه آمریکا را بالا ببرد.
واکنش یک جمهوریخواه
یک نماینده جمهوریخواه از پیام مداخلهجویانه رئیسجمهور آمریکا در ارتباط با اعتراضات ایران انتقاد کرد. دونالد ترامپ رئیسجمهور آمریکا روز جمعه و در اقدامی مداخلهجویانه مدعی شده بود که ایالاتمتحده در صورتیکه دولت ایران علیه معترضان داخلی دست به خشونت بزند، «در حالت آمادهباش کامل و آماده اقدام» است. این موضعگیری با واکنش تند یک قانونگذار جمهوریخواه آمریکایی مواجه شده است. «توماس مسی»، نماینده جمهوریخواه از ایالت کنتاکی که یکی از برجستهترین منتقدان درونحزبی جمهوریخواهان در مجلس نمایندگان است در واکنش یه این اظهارات، در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «ما در داخل کشور خودمان مشکل داریم و نباید منابع نظامی را صرف امور داخلی کشور دیگری کنیم». وی همچنین تاکید کرد که ترامپ برای آغاز هرگونه حمله علیه ایران به مجوز کنگره نیاز دارد و اظهار داشت که تهدید ترامپ بیش از آنکه به مسائل حقوق بشری مربوط باشد، به ملاحظات ژئوپلیتیکی و اهرمهای فشار اقتصادی مرتبط است. «مسی» نوشت: «این تهدید ربطی به آزادی بیان در ایران ندارد؛ موضوع بر سر دلار، نفت و اسرائیل است».
